Doğru Topraklama Hattı Elektronik Cihazlarınızı Nasıl Korur?

Topraklama hattı, bir cihazın içinde yalıtım bozulduğunda metal gövdeye geçen akıma toprağa giden güvenli bir yol açar. Akım bu yoldan akınca kaçak akım rölesi devreyi hemen keser; siz cihaza dokunmadan elektrik kesilmiş olur. Parafudr gibi koruma elemanları da ani gerilim yükselmelerini bu hat üzerinden uzaklaştırarak elektronik cihazları korur.

Topraklama Tam Olarak Ne İşe Yarar?

Topraklı bir prizde üç bağlantı bulunur: faz, nötr ve toprak. Faz ve nötr, cihazın çalışması için gereken akımı taşır. Toprak hattı ise normalde boş bekler. Yeşil-sarı renkli bu kablo prizin metal kontaklarından panoya, oradan da binanın topraklama tesisatına uzanır.

Bir cihazın içinde bir kablo gevşeyip metal gövdeye değdiğinde ya da rezistansın yalıtımı bozulduğunda gövde elektriklenir. Topraklama varsa bu akım hemen toprak hattına akar, kaçak akım rölesi kaçağı görür ve devreyi keser. Topraklama yoksa gövde elektrikli olarak bekler. Akım toprağa gidecek yolu, cihaza ilk dokunan kişinin vücudunda bulur.

Topraklamasız Prizin Riskleri

İlk risk çarpılmadır. Banyo ve mutfakta, ıslak elle ya da çıplak ayakla dokunulan bir cihazda bu risk büyür.

İkinci risk, kaçak akım rölesinin geç kalmasıdır. Röle kaçağı ancak akım bir yere aktığında görür. Topraklama yoksa bu yol çoğu zaman cihaza dokunan kişidir. Röle yine çok hızlı açar ve hayati tehlikeyi büyük ölçüde azaltır, ama siz akımı hissettikten sonra devreye girer. Bazı eski evlerde kaçak akım rölesi de yoktur; o zaman bu son koruma da ortadan kalkar.

Topraklamanın eksik olduğunu gösteren bir işaret de karıncalanmadır. Çamaşır makinesinin gövdesine ya da şarjdaki metal kasalı bir dizüstü bilgisayara dokunduğunuzda hafif bir karıncalanma hissediyorsanız, prizde toprak bağlantısı büyük ihtimalle yoktur ya da kopmuştur. Bu hisse alışmayın.

Topraklamasız prizler elektronik cihazları da zorlar. Modem ve bilgisayar gibi cihazların güç kaynaklarındaki filtreler, elektriksel gürültüyü ve küçük kaçakları toprak hattına aktaracak şekilde tasarlanır. Bu hat yoksa koruma yarım kalır.

Hangi Cihazlar İçin Özellikle Önemli?

Metal gövdeli her cihaz topraklı prize takılmalıdır, ama bazılarında topraklama eksikliği daha çabuk sorun çıkarır.

Çamaşır ve bulaşık makinesi suyu, rezistansı ve metal gövdeyi bir araya getirir. Çoğu zaman da ıslak bir zeminin üzerinde durur. Banyodaki termosifon da aynı nedenle topraklamasız çalıştırılmamalıdır. Buzdolabı hiç kapanmadan prizde durur ve genellikle eviyenin yanındadır; metal gövdesine gün içinde defalarca dokunulur.

Kombi için topraklamanın ayrı bir önemi var. Birçok kombi, alevin yanıp yanmadığını algılamak için sağlam bir toprak bağlantısına ihtiyaç duyar. Topraklama zayıfsa kombi ateşleme hatası verip kendini kilitleyebilir. Üreticiler de kombinin topraklı bir hatta bağlanmasını ister.

Bilgisayar ve televizyon da topraklı prizde daha güvenli çalışır. Akım korumalı çoklu prizler ani gerilim yükselmelerini toprak hattına aktarır; topraksız bir prize takıldıklarında bu koruma zayıflar. Topraklı bir prize takılan topraksız bir uzatma kablosu da topraklamayı keser.

Evinizde Topraklama Var mı, Nasıl Anlarsınız?

Prizin görünüşü ancak yarım bir fikir verir. Metal toprak kontakları olmayan eski tip prizler cihaza hiçbir şekilde topraklama sağlamaz. Kontakları olan bir priz ise arkasına toprak kablosu bağlı değilse topraksız bir prizden farksızdır. Eski binalarda sık karşılaştığımız durum budur: prizler yenilenmiş ama duvardaki tesisatta toprak hattı hiç olmamıştır. Bazı eski tesisatlarda ise toprak ucunun prizin içinde nötre bağlandığı görülür. Nötr hattı gevşediğinde ya da koptuğunda bu bağlantı cihazın gövdesine gerilim taşıyabilir.

Toprak ucunu kendi başınıza su ya da kalorifer borusuna bağlamayın. Bugünkü tesisatlarda borular çoğu zaman plastiktir ve bu bağlantı işe yaramaz. Metal borularda ise bir arıza anında bütün tesisatı elektriklendirebilir.

Kontrol kalemiyle topraklama ölçülmez; kalem yalnızca fazın olup olmadığını gösterir. Prize takılan ışıklı test cihazları bağlantının varlığı hakkında fikir verebilir ama topraklamanın ne kadar iyi olduğunu göstermez.

Kesin sonuç ölçümle alınır. Usta topraklama direncini ölçer ve her prizin toprak ucunun panoya kadar kesintisiz bağlı olup olmadığına bakar. Apartmanlarda topraklama çoğu zaman binanın ortak tesisatıdır ve toprak kazığındaki bağlantılar zamanla paslanıp gevşeyebilir. Yani sorun bazen dairede değil, binanın topraklamasındadır.

Çözüm ölçümün sonucuna göre değişir. Toprak hattı sağlam ama prizler eskiyse prizleri topraklı olanlarla değiştirip toprak uçlarını bağlıyoruz. Duvarda toprak hattı yoksa panoya yeni bir toprak kablosu çekiyoruz; mümkünse mevcut boruların içinden, değilse kablo kanalıyla. Binanın topraklaması zayıfsa bu tesisatın yönetimle birlikte yenilenmesi gerekir.

Topraklama ile Parafudr Arasındaki Fark

Bu iki kavram sık karıştırılır. Topraklama bir güvenlik yoludur: arıza akımını toprağa taşır ve kaçak akım rölesinin zamanında çalışmasını sağlar. Şebekedeki gerilim (voltaj) dalgalanmalarını tek başına durdurmaz.

Parafudr ise panoya takılan bir koruma elemanıdır. Yakına düşen yıldırımın ya da şebekedeki ani anahtarlamaların yarattığı çok kısa süreli gerilim yükselmelerini toprak hattına aktarır. Topraklama yoksa ya da zayıfsa parafudr işini yapamaz.

Nötr hattının kopması gibi uzun süren yüksek ya da düşük gerilime karşı ise gerilim koruma rölesi kullanılır. Bu röle, gerilim güvenli aralığın dışına çıkınca evin elektriğini keser, gerilim düzelince yeniden verir. Parafudr da gerilim koruma rölesi de panoya takılır; ikisinin de seçimi ve montajı usta işidir.

Elektronik cihazlarınızı korumak istiyorsanız işe topraklamadan başlayın. Karıncalanma hissediyorsanız, kombiniz sık sık ateşleme hatası veriyorsa ya da eski bir daireye taşındıysanız topraklamayı ölçtürün. Bayraklı, Bornova ve Karşıyaka’da topraklama ölçümünü adreste yapıyor, sonucu size gösteriyoruz.